İklim değişikliği karşısında geleneksel yöntemler işlevselliğini yitiriyor. Yetiştirilen ürünlerin ve kullanılan çeşitlerin yeniden değerlendirilmesi gerekiyor.
Tarım uzun yıllar boyunca mevsimlerin öngörülebilir ritmine dayandı. Çiftçi ne zaman toprağı hazırlayacağını, tohumu hangi tarihte ekeceğini ve ürünü yaklaşık ne zaman hasat edeceğini bölgenin iklim düzenine ve kuşaklar boyunca aktarılan deneyime göre belirledi. Bugün ise bu düzen giderek daha az güvenilir hale geliyor. Çünkü değişen yağış düzeni, kuraklık, aşırı sıcaklık ve zamansız don olayları; hangi ürünün, nerede ve ne zaman yetiştirileceği sorusuna verilen geleneksel yanıtları geçersiz kılıyor. Türkiye ve dünya, tarım politikalarını geçmiş iklim ortalamaları yerine yeni risk haritalarına göre şekillendirmek zorunda.
Örneğin kışların ılık geçmesi, ilkbahar donlarının daha geç tarihlere kayması, yağışların düzensizleşmesi ve yaz sıcaklıklarının artması üretimin bütün aşamalarını etkiliyor. Erken ısınan hava bitkinin zamanından önce uyanmasına yol açarken ardından gelen don, çiçekleri ve yeni oluşan meyveleri yok edebiliyor. Yağmurun yıllık toplamı değişmese bile kısa süreli ve şiddetli yağışlar toprağın su tutmasını zorlaştırabiliyor. Uzun kurak dönemler ise ekim zamanından hasada kadar bütün takvimi değiştiriyor.
Dünya Meteoroloji Örgütü, büyük tarım ürünlerinin çoğunda sıcaklık 30 derecenin üzerine çıktığında verim kayıplarının başlayabildiğine, patates ve arpa gibi bazı ürünlerde kritik seviyenin daha düşük olduğuna dikkat çekiyor. FAO ve WMO tarafından açıklanan değerlendirmeler, her bir derecelik ilave ısınmanın mısır ve buğday gibi temel ürünlerde yüzde dört ila 10 kadar verim kaybıyla ilişkilendirilebileceğini gösteriyor.
Uzmanlara göre, iklim değişikliğinin sert etkileri karşısında yalnızca ekim tarihini birkaç hafta ileri ya da geri almak yeterli olmayabilir. Bazı bölgelerde yetiştirilen ürünlerin ve kullanılan çeşitlerin de yeniden değerlendirilmesi gündeme getirilmeli. Özellikle su kaynaklarının azaldığı havzalarda yüksek su isteyen ürünlerin aynı yoğunlukta yetiştirilmesi hem yer altı sularını hem de üretimin geleceğini ciddi anlamda riske atıyor. Bu bölgelerde kuraklığa dayanıklı tahıllar, baklagiller, yağlı tohumlar ve daha kısa yetişme dönemine sahip çeşitler öne çıkabilir. Yağışın arttığı veya don riskinin kuzeye kaydığı bölgelerde ise daha önce yetiştirilemeyen bazı ürünler için yeni alanlar oluşabilir. Ancak ne yazık ki bir ürünün yeni bir bölgede yetişebilmesi, tek başına olumlu bir gelişme de sayılmamalı. Toprak yapısı, su kapasitesi, hastalık ve zararlıların yayılımı ile ekosistem üzerindeki etkiler birlikte değerlendirilmeli.
FAO’nun geliştirdiği dijital ürün takvimi, ekim ve hasat zamanlarının doğru belirlenmesinin üretim kaybını azaltarak verimi artırabileceğini gösteren uygulamalardan biri. Bundan sonraki dönemde bu tür takvimlerin geçmiş yılların ortalamalarına göre hazırlanması yeterli olmayacak. Kısa ve orta vadeli meteorolojik tahminlerin; toprak nemi, su kapasitesi, hastalık riski ve uydu verileriyle birleştirilmesi gerekecek.
Böylece çiftçiye ülke genelinde tek bir tarih vermek yerine ilçe, havza ve hatta tarla bazında öneriler sunulabilecek. Ekim zamanının birkaç gün değiştirilmesi bile bitkinin en hassas gelişme döneminin aşırı sıcaklıkla veya donla çakışmasını önleyebilir.
Türkiye “suya göre tarım” dönemine giriyor
Türkiye açısından konu, gıda güvenliğinin yanında su güvenliğiyle de doğrudan bağlantılı. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından hazırlanan Kuzey Ege Havzası Su Tahsis Planı’nda normal koşulların yanında dört farklı kuraklık senaryosu dikkate alındı. “Suya göre tarım” yaklaşımıyla ilçe bazında bitkilerin su ihtiyaçları hesaplandı ve havzanın su potansiyeline uygun ürün desenleri oluşturuldu.
Yeni tarımsal üretim planlaması modelinde de buğday, arpa, nohut, mercimek, ayçiçeği, kuru fasulye, mısır ve yem bitkileri gibi stratejik ürünlerin uygun havzalarda yetiştirilmesi destekleniyor. Su kısıtı bulunan bölgelerde daha az su tüketen ürünlere yönelen üreticilere ek destek sağlanması hedefleniyor.
Bu yaklaşım önemli olsa da planlamanın sabit bir ürün listesine dönüşmemesi gerekiyor. İklim koşulları hızla değiştiği için havza bazlı ürün desenleri, su bütçeleri ve ekim takvimleri düzenli olarak güncellenmeli. Çiftçinin bir üründen diğerine geçebilmesi için tohum, ekipman, finansman, alım garantisi ve pazar erişimi de birlikte planlanmalı. Aksi halde iklim açısından doğru görünen ürün değişikliği, üretici açısından ekonomik bir riske dönüşebilir.
Türkiye’de 2025 yılında yaşanan üretim kayıpları bu kırılganlığın boyutunu ortaya koydu. TÜİK verilerine göre tahıl üretimi bir önceki yıla kıyasla yüzde 12,3, meyve, içecek ve baharat bitkileri üretimi ise yüzde 30,9 azaldı. Elma, şeftali, kiraz, üzüm, fındık ve Antep fıstığı gibi birçok üründe ciddi düşüşler kaydedildi. Bu tablonun arkasında ürüne ve bölgeye göre değişen çok sayıda etken bulunmakla birlikte don, kuraklık ve aşırı sıcaklıkların üretim üzerindeki baskısı giderek belirginleşiyor.
Sigorta değişen tarım düzenine yetişebilmeli
İklime uyumlu tarım politikası risk gerçekleşmeden önce başlayan bir koruma sistemi gerektiriyor. Tarım sigortası üreticinin hasar sonrasındaki finansal kaybını hafifletirken doğru ürün, doğru bölge ve doğru ekim zamanı seçimi hasarın ortaya çıkma ihtimalini azaltıyor.
TARSİM verilerine göre 2025 yılında başta don olmak üzere dolu ve kuraklık kaynaklı zararlar nedeniyle sigortalı üreticilere 35 milyar TL hasar ödemesi yapıldı. Aynı yıl üretim planlamasına uygun ürünlerde, sözleşmeli üretimde ve su kısıtı bulunan bölgelerde belirlenen ürünleri yetiştiren çiftçilere prim indirimleri getirildi. Köy Bazlı Verim Sigortası’ndaki devlet prim desteği de yüzde 60’tan yüzde 70’e yükseltildi.
Bundan sonraki aşamada sigorta sistemlerinin değişen ekim ve hasat tarihlerine daha hızlı uyum sağlaması önem taşıyor. Poliçe kabul tarihleri, bölgesel risk dönemleri ve verim ortalamaları güncel iklim verileriyle birlikte ele alınmalı. Geçmiş yılların verimine dayanan hesaplamalar, yeni iklim düzenindeki gerçek kayıp ihtimalini her zaman yansıtmayabilir.
Parametrik sigorta gibi yağış, sıcaklık veya toprak nemi belirli bir eşiğin dışına çıktığında ödeme yapan modeller de geleneksel ürün sigortalarını tamamlayabilir. Ancak sigorta, yanlış ürün desenini uzun süre devam ettiren bir finansal telafi mekanizmasına dönüşmemeli. Temel amaç, üretimi iklim koşullarına uyarlamak ve kalan riski sigortayla yönetmek olmalı.
Tarımda artık “Bu ürün burada her zaman yetişirdi” cümlesi tek başına bir planlama ölçütü değil. Ülkeler hangi ürünlerin stratejik olduğunu belirlerken o ürünlerin gelecekte nerede, ne kadar suyla ve hangi tarihlerde yetiştirilebileceğini de hesaplamak zorunda. Yeni dönemin tarım politikası; meteoroloji, su yönetimi, tohum bilimi, çiftçi deneyimi, finansman ve sigortayı aynı masada buluşturan hareketli bir planlama sistemi gerektiriyor.
